غار ماهیانِ کور، غاری است در استان لرستان، بخش پاپی که در نزدیکی روستایی به نام لون واقع شده است. دو نمونه نادر و منحصر به فرد از ماهیانِ کور در این غار وجود دارد که مشابه آن ها در هیچ نقطه دیگری از دنیا یافت نشده است.این ماهی فاقد قدرت بینایی بوده و به طور کامل کور است و هیچگونه آثاری از چشم خارجی در آنها مشاهده نمی شود و به دلیل این که در آب های زیرزمینی و در تاریکی غارها زندگی می کنند به ماهی کور غار معروف هستند.

چگونگی کشف غار ماهی کور

در سال ۱۳۰۸ ، دو نفر طبیعی دان دانمارکی که به همراه مجریان برنامه راه آهن سراسری تهران - جنوب، در حال اجرا بود به منطقه آمده بودند، پس از بررسی در مورد سر شاخه رود سیرم و جویبار به یک حفره آبی در نزدیکی روستای لون می رسند و در آنجا با یک نوع ماهی کور مواجه می شوند.آن‌ها چند نمونه ازاین نوع ماهی را به کشورشان انتقال می دهند و به نام ماهی کور ایرانو سیپریس به ثبت می رسانند، اما ظاهرا از افشای محل کشف ماهی‌ها خودداری میکنند....


تیم تحقیقاتی، اکتشافی یک محقق انگلیسی به نام آنتونی جان اسمیت از جانب دانشگاه آکسفورد، روز ۲۶ خرداد ماه سال ۱۳۳۰ به دنبال کشف محل ماهی کور به ایران و به شهر کرمان سفر می کند، اما پس از سه ماه تحقیق با دست خالی به انگلیس باز می گردد. ۲۶ سال بعد متوجه می‌شود که ماهی مورد نظرش نه در قتات‌های کرمان بلکه در کوه‌های زاگرس وجود دارد و بر این اساس در سال ۱۳۵۶ به دنبال رد پای دانمارکی‌ها به منطقه پاپی لرستان سفر می‌کند و موفق به کشف محل ماهی کور می‌شود و چند نمونه از آن‌ها را با خود به انگلیس می برد.

در میان ماهیانی که اسمیت در سفر دوم خود به انگلیس برده است، یک نمونه نظیر همان نوعی است که قبلا دانمارکی‌ها کشف کرده و به نام ایرانو سپریس به ثبت رسانده اند. اما نمونه دوم از یک گونه دیگر است که توسط اسمیت کشف شده، بنا بر این با نام وی و تحت عنوان پاراچوبیتس اسمیتی به ثبت می رسد.

اسمیت چند سال بعد و برای بار سوم ولی این بار با یک تیم غواصی زبده به ایران می آید و در داخل حوضچه درون غار به کاوش بیشتری می پردازد و موفق به یافتن تعدادی ماهی کور دیگر می شود. نکته این که ظاهرا آقای اسمیت نیز هیچ نشانی از محل این غار به دست نداده و تنها در کتابی که بعداً تحت عنوان ماهی سفید کور ایران تالیف می کند.


مشخصات ماهیانِ کور این غار

زیستگاه این ماهی در آب‌های زیرزمینی است. در غار ماهی کور به دلیل اینکه دهانه این غار به سطح آب‌های زیرزمینی اتصال دارد، این امکان را به وجود آورده که ماهی کور در طول شب‌ها به نزدیکی سطح آب در دهانة غار می‌آید. این ماهی تنها روزهای گرم سال در نزدیکی آب‌های سطحی زمین دیده می‌شود. دمای آب محل زندگی این ماهی از ۵ تا ۲۸ درجه سانتیگراد متغیر است.

گونه اول ماهی کور غار، با نام علمی « iranocypris typhlops » از خانواده کپور ماهیان است. این گونه که ۴ تا ۵ سانتی متر طول دارد دارای دو جفت سبیلک است که یک جفت آن روی لب بالا و جفت دیگر در گوشه دهان قرار دارد. سر این ماهی تا حدودی پهن است و هیچ اثر خارجی از چشم در آن دیده نمی شود. رنگ ماهی در حالت زنده صورتی است. تعداد کمی فلس در پشت باله سینه ای آن وجود دارد. دندان‌های حلقی دو ردیفه و مخروطی شکل هستند.

گونه دوم ماهی کور غار، با نام علمی « paracobits smithi » از خانواده سگ ماهیان است. این نوع ماهی علاوه بر این که از داشتن چشم محروم است، رنگدانه و فلس هم ندارد. سه جفت سبیلک دارد که دومین جفت از آن‌ها به خوبی رشد کرده و به انتهای سومین جفت می رسد. متوسط طول بدن آن‌ها ۴۵ میلیمتر گزارش شده است.


ارزش علمی و تحقیقاتی ماهی کور


ماهیان کور به لحاظ شیلاتی فاقد ارزش اقتصادی هستند، اما به عنوان منابعی از ذخائر ژنتیکی نادر، در بسیاری از پژوهشکده‌ها مورد ارزیابی و مطالعه قرار گرفته اند و یا به عنوان ماهی‌های زینتی شگفت انگیز و زیبا در موزه‌های حیات وحش و اکواریم‌ها در معرض دید علاقه مندان قرار داده می شوند.


خطر انقراض

ماهی کور غار در ناحیه‌ای دورافتاده قرار گرفته است و از نظر دسترسی بسیار مشکل است و این امتیازی برای این ماهی به شمار می‌آمد ولی برخی افراد این دردسر را می‌پذیرند که خود را به دهنه غار رسانده و ماهی‌هایی که به سطح آب می‌آیند را صید کنند به این جهت که در آکواریوم نگهداری کنند و برخی نیز آنها را به قیمت‌های بالا خرید و فروش می‌کنند.


دست نوشتی از یک لر در وصف غار ماهی کور

منطقه بین دورود و اندیمشک( جنوب لرستان و شمال خوزستان) یکی از مناطق بکر ایران است که به علت کوهستانی بودن هنوز راه آسفالت ندارد و راه ارتباطی روستاهای آن منطقه راه آهنی است که رضا شاه 70 سال پیش در این منطقه کشیده. این ناحیه جاذبه های متعددی دارد که بعضی از آنها بسیار معروف هستند، نظیر: آبشار بیشه، آبشار شوی، دریاچه گهر، آبشار نوژیان و … . و اما غار ماهی های کور.       

از اندیمشک که با قطار به سمت دورود حرکت کنیم بعد از گذراندن ایستگاه های دوکوهه، گل محک، شهبازی، تله زنگ و تنگ پنج به ایستگاه تنگ هفت می رسیم که روستای کوچکی است. در این ایستگاه فقط قطار محلی دورود-اندیمشک و قطار عادی اهواز-تهران توقف دارند. این روستا یک مغازه سوپری کوچک هم دارد. هم اکنون در روستای تنگ پنج ، بساط سد سازی بر روی رودخانه بختیاری گسترده است و همه این مناطق در حال جنب و جوش هستند. کارگاهی هم در نزدیکی روستا برقرار بود که در حال عملیات جاده سازی برای سد بختیاری بودند. مسیر جاده در حال ساخت اینگونه است:

خرم آباد-چمشک-امامزاده سید علی-سیرم-لون-تنگ هفت-تنگ پنج.

و آیا بعد از ساخت این جاده اثری از طبیعت زیبای این منطقه باقی خواهد ماند؟؟

اما نحوه رفتن به غار ماهی کور :

باید در ایستگاه تنگ هفت از قطار پیاده شوی و بعد در امتداد  رودخانه سزار (sezar)همراه با ریل راه آهن پیش بروی تا پس از یک ساعت و نیم  به پل سیرم (sirom) میرسیم. این پل بر روی رودخانه سیرم قرار گرفته و پل با عظمتی است که همچون دیگر پل های زمان رضا شاه فقط از سنگ و سیمان، بدون هیچ آرموتوری ساخته شده. اینجا در واقع محل تلاقی رودخانه سیرم (که رود کوچکی است) با رودخانه عظیم سزار است. از اینجا وارد راه مالرویی میشویم که تقریبا در امتداد رودخانه سیرم قرار گرفته.
 
 پس از یک ساعت به  موردهای سبز می رسیم که نشان دهنده روستای لون (lavan) هستند. روستای لون تنها از یک خانوار تشکیل شده. قبلا روستای بزرگتری در این نزدیکی بوده که متروک شده. بیشتر جمعیت اینجا عشایری است. کمی پس از روستای لون در جوار قبرستان روستای لون ، اتاقکی است مشهور به امامزاده رضا و درکنار آن چشمه های پر آب و باغات انار و میوه های دیگر.

 در تنگ هفت به ما گفتند که تا لون و غارماهی های کور امن هست و از آنجا به بعد، بهتر است که نروید. از چشمه ها تا غار ماهی های کور که در دامنه کوه واقع شده راهی نیست. حدود نیم ساعت. در نزدیکی این غار هم تابلویی فلزی نصب شده که بر روی آن نوشته شده اثر ملی طبیعی. در واقع ما فقط میتوانیم دهانه این غار را ببینیم. این غاری زیرزمینی که به یک منبع آب اتصال دارد و فقط با  وسایل غواصی میتوان به درون آن رفت . اما این غار به این علت مشهور شده که درون آن نوعی ماهی زیست میکند که کور است و بدنی تقریبا شفاف دارد. اگر چندی کنار دهانه غار بنشینی شاید بتوانی یکی را بگیری. ولی لطفا آزادش کنید، چرا که این ماهی در معرض انقراض است.

کلا این منطقه طبیعت بسیار زیبایی دارد که واقعا دیدنی است، مخصوصا در فصل بهار. پایین امامزاده پرتگاهی است که در پایین آن رود سیرم جریان دارد. در اطراف غار هم آبشارکهای زیبا و موردهای سرسبز قرار دارد.

منبع :
پایگاه خبری لرنا
ویکی پدیا فارسی
بیابان ها و کویرهای ابران
پایگاه اینترنتی تبیان