ایرانیان بسیاری در گستره ای زمانی به وسعت تاریخ به ایفای نقش در صحنه های علم و دانش پرداخته اند و این حضور چنان پررنگ بود که در بسیاری از قرون این خردورزان ایرانی بودند که پیشقراولی و قافله سالاری کاروان علم و دانش را بر عهده داشتند .
علامه قطب الدین محمود بن ضیاءالدین مسعود شیرازی از جمله ی این بزرگان اندیشمند می باشد که در سده های میانی تاریخ ایران پس از اسلام و همزمان با دوران قدرتمداری ایلخانان مغول می زیست و البته با وجود شناخته شده بودنش نزد اندیشمندان بیگانه در میان ایرانیان به تقریب گمنام مانده است .


تصویری از مدل سیاره‌ای با افلاک تدویر (epicyclic planetary model) منسوب به قطب‌الدین شیرازی

قطب الدین شیرازی از دانشمندان طراز اول و به نام روزگار ایلخانی و از جمله شاگردان دست پرورده ی اندیشمند نامی؛ خواجه نصیرالدین طوسی بوده است ...


بایسته است یاد گردد خود خواجه نصیرالدین در تاریخ فرهنگ ایران واجد جایگاهی والا و ارزشمند است چنانکه شاید بتوان او را سزاوار قیاس با حکیم ابوالقاسم فردوسی پنداشت ؛ زیرا اگر زنده ماندن زبان پارسی پس از حمله ی اعراب مدیون پشتکار بسیار فردوسی بوده باشد زنده ماندن فرهنگ ایرانی پس از یورش مغولان مرهون تلاش افزون خواجه نصیر بوده است . به هر حال ؛ اموختن و فراگرفتن از چنین استادی سبب شد که قطب الدین شیرازی از دانشمندان طراز اول و به نام ان عهد شود . چنانکه نویسنده ی ؛ تاریخ اولجایتو ؛ ضمن تعریف و تمجید بسیار مقام علمی او را چنین ستوده است :

« در جمله ی علوم بحری بود بی کرانه ؛ جامع ایمانی و یونانی ؛ در منطق و حکمت ایتی بود و در هندسه و هیئت و ریاضی حکایتی و در اصول بی مثل و شبیه و نظیر ؛ در کلام و علم معانی و بیان از دندان دلربایان منظوم تر ... علم او صفت جهل و شبهت را بدرید و مناظر و مخالف را برهم شکست و خار از پای هدایت بیرون اورد و خاک ضلالت و جهالت بر باد هوا داد . نسبت دیگر علما با او صورت ایینه بودند که ان را هیچ حقیقتی نباشد . » (تاریخ اولجایتو ؛ ص۱۱۸)

یکی از دلایل اشتهار علامه قطب الدین شیرازی ؛ تحقیقات نجومی و ابتکارات ارزشمندش در ریاضیات بوده است به گونه ای کتابی معتبر به نام ؛ نهایت الادراک فی درایت الافلاک ؛ نوشت . (کشف الظنون ؛ ج۲ ؛ ص۱۹۸۵) از دیگر سوی ؛ وی در تحقیقات گسترده خویش یارای ان را یافت تا برای نخستین بار در جهان علت اصلی تشکیل رنگین کمان را بیابد . ( (تاریخ علم در ایران ؛ ص۸۹۳) ) نیازمند یاد کرد است که بر پایه ی باور برخی تاریخ پژوهان شاگرد او ؛ کمال الدین فارسی ؛ بود که توانست چنین کشفی نماید ( (تاریخ ایران کیمبریچ ؛ ج۵ ؛ ص۶۳۸) ) و البته اگر هم چنین بوده باشد بی گمان اندیشه های راهنمای استاد یاریگر شاگرد در به سرانجام رساندن تحقیقات بوده است . به هر ترتیب انچه روشن است تحقیقات و تالیفات علامه قطب الدین در مورد ستاره شناسی و ریاضیات به وسیله ی شاگردانش به اروپا نیز رسید و تاثیری ژرف و شگرف بر بسیاری از نامداران وادی دانش چون بیکن ؛ کپلر و داوینچی نهاد . (میراث ایران ؛ ص۴۵۷)

این نابغه ی بزرگ ایرانی در تاریخ علم پزشکی نیز از جایگاهی والا و ارزنده برخودار است . کتاب ؛ التحفه السعیدیه ؛ که به توسط او نگارش یافت از جمله کتابهای معتبر پزشکی ان عهد به شمار می امد و علاقمندان به طب و طبابت از ان بهره بر می گرفتند .(تاریخ ادبیات در ایران ؛ ج۳ ؛ ب۱ ؛ ص۲۴۱)

علامه قطب الدین به عنوان کسی که جامع تمام علوم بود در فلسفه و حکمت و به طور کلی انچه تحت عنوان علوم عقلی خوانده می شود نیز نقشی پررنگ ایفا نمود ؛ چنانکه ؛ کتابهای ؛ شرح اصول ابن حاجب ؛ شرح حکمت اشراق ؛ و ؛ دره التاج ؛ را در مورد فلسفه و منطق نگاشت . (تاریخ اولجایتو ؛ ص۷۰۱) دره التاج را باید دائره المعارفی برای علوم عقلی برشمرد ؛ زیرا در ان اقسام متفاوت حکمت و اصول و فروع علوم حکمی و همچنین منطق شرح داده شده است . (تاریخ ادبیات در ایران ؛ ج۳ ؛ ب۱ ؛ ص۲۴۱)

انچه روشن است شمار اثار این دانشمند بزرگ که حضور تاریخیش دلیلی دیگر بر خدمت گسترده ی ایرانیان به جامعه ی بشری می باشد بسیار افزونتر از انچه یاد شد می باشد.

قطب‌الدین علاوه بر شاگردی در نزد پدر از محضر بزرگانی چون کمال‌الدین ابوالخیر بن مصلح کازرونی، شمس‌الدین محمد بن احمدالحکیم الکیشی، شرف‌الدین زکی بوشکانی، خواجه نصیر طوسی، نجم‌الدین کاتبی، علامه قطب‌الدین مؤیدالدین عرضی و کمال کوفی بهره فراوانی یافت تا آنجا که علاوه بر پزشکی، بر علوم دیگری چون ریاضی، فلسفه، علوم ادبی، دین شناسی، موسیقی، نواختن رباب و سرودن شعر، بازی شطرنج و فنون شعبده‌بازی به چیرگی شگفت‌انگیزی دست یافت. او مدتی در شهرهای سیواس و ملطیه به شغل قضاوت اشتغال یافت و در زمانی دیگر از طرف تکودار، ایلخان مغول به سمت سفارت، همراه اتابک پهلوان به مصر نزد ملک قلادون الفی اعزام شد. آرامگاه وی در مقبرةالوزرای چرنداب تبریز است.

علامه در اندک زمانی در علوم معقول و منقول سرآمد فضلای عصر خود بود و در طول مدت حیات خود بیش از بیست اثر به فارسی و عربی از خود باقی گذاشت.

قطب‌الدین شیرازی در علم موسیقی، فیزیک از سرآمدان زمان خود بوده‌است. اگرچه قطب‌الدین را نمی‌توان شاگرد صفی‌الدین ارموی -نظریه‌پرداز موسیقی قرن هفتم- دانست؛ وی او را باید بدون شک نخستین شارح کتب صفی‌الدین ارموی قلم‌داد کرد. قطب‌الدین بخش مفصلی از کتاب دایرةالمعارف چندجلدی خود به نام درةالتاج را به موسیقی اختصاص داده و در آن‌جا به تشریح نظریات صفی‌الدین ارموی، مخصوصاً مطالبی که در رساله الشرفیه بیان شده، پرداخته‌است.

آثار

    * درة التاج لغرةالدباج (یکی از مهمترین آثار علامه قطب‌الدین می‌باشد که دانشنامه‌ایست فلسفی به معنای «علم‌العلوم». کتاب درةالتاج (۷۰۵-۶۹۳) پس از شفای ابن سینا مهمترین کتاب جامعی است که در فلسفه تألیف شده است و به طور کلّی دوازده رشته از علوم و از آن جمله موسیقی را در برمی‌گیرد
    * نهایة الأدراک فی درایة الأدراک (به عربی، در زمینهٔ نجوم و هیئت، دارای ۴ مقاله: مقدّمات، هیئت اجرام، زمین و مقادیر اجرام. همچنین دارای مطالب جدیدی در بارهٔ مکانیک، زمین شناسی، هوا شناسی و نور و مباحثی در بارهٔ نظرات کیهانی ابن هیثم و ابوبکر محمّد بن احمد خرقی)
    * تحفة الشاهیه(به عربی، در نجوم و هیئت)
    * ترجمه فارسی کتاب اصول اقلیدس از خواجه نصیر در هندسه
    * اختیارات مظفری (به فارسی، در نجوم و هیئت)
    * رسالة فی حرکة الدرجه فی النسبه بین المستوی و المنحنی (منسوب به علّامه، در هیئت و ریاضی)
    * شرح کتاب حکمةالأشراق از شهاب‌الدین سهروردی (از این روست که او را فیلسوف اشراقی دانسته‌اند.)
    * تحفة السعدیه (شرحی بر کتاب قانون در طب از ابن سینا)
    * شرح کتاب مفتاح العلوم از سکاکی (مفاتح المفتاح)
    * شرح کتاب مختصر الأصول از ابن حاجب (در فقه)
    * رساله در تحقیق عالم مثال (در بارهٔ عالم مثال، معاد جسمانی و کیفیت آخرت.)
    * رسالهٔ فعلت فلاتلم (در هیئت)
    * شرح کتاب روضه‌الناظر از خواجه نصیر طوسی
    * اجوبه‌المسائل (در طرح چند پرسش و ابهام فلسفی)

 
آثار مشکوک منسوب به قطب‌الدین محمد کازرونی شیرازی

علّامه قطب‌الدین رسالات و تألیفات دیگری نیز دارد که در منسوب کردن برخی از این آثار به علامه در نظر مورخان جای شبهه و ابهام است و از آن میان می‌توان به رسالات زیر اشاره نمود:

    * حاشیه بر کتاب الکشاف عن الحقایق التنزیل از زمخشری
    * فتح المنان فی تفسیر القرآن
    * خریدة العجایب
    * رساله فی بیان الحاجه الی الطب و آداب الاطباء و وصایائهم
    * شرح کتاب نجات ابن سینا
    * شرح اشارات ابن سینا
    * مشکلات التفاسیر یا مشکلات القرآن
    * مشکل الاعراب
    * شرح الاسرار از شهاب‌الدین سهروردی*التبصره فی الهیئه


وفات

این اندیشمند نامی ایرانی سرانجام در سال ۷۱۰ هجری به روزگار قدرتمداری اولجایتو در شهر تبریز جان به جان افرین تسلیم کرد . در مورد تاریخ وفات او چنین سروده اند:

قطب فلک وجود ان جان جهان / چون قطب فلک زچشمه ها گشت نهان

در هفتصد و ده زهجرت اندر تبریز / یکشنبه هفدهم زماه رمضان (تاریخ گزیده ؛ ص۷۰۲)