جام جهان نما

با آن که خیلی‌ها گفته‌اند که اسطرلاب یک واژهٔ یونانی است، اما بسیاری از دانشمندان، آن را نامی ایرانی دانسته‌اند و معتقدند اسطرلاب در فارسی دری به معنی ستاره‌یاب است. طبق این نظر، اسطر همان ستاره یا star است و واژه ستاره‌یاب در عربی تبدیل به اسطرلاب شده و در انگلیسی Astrolabe.
در زبان پهلوی به اسطرلاب لقب «جام جهان‌نمای» داده بودند. در ایران باستان نوع دیگری از اسطرلاب وجود داشت که به شکل کاسه یا جامی نیمه‌گرد ساخته می‌شد و در داخل آن، نقش صور فلکی را می‌کشیدند. در شاهنامه فردوسی بارها از این‌گونه اسطرلاب یاد شده: «بیاورد صلاب و اختر گرفت.» جام جمشید و جام کیخسرو شاید از همین اسطرلاب‌ها بوده‌اند.
تخصص گروهی از منجمان ایران قدیم، ساخت ابزارهای نجومی بوده. گفته می‌شود قاضی‌زاده رومی از ستاره‌شماران ایرانی در بازار کاشان، مسگری پنج وجبی به نام غیاث‌الدین دیده، که هفت طبقهٔ آسمان را زیر پا داشته. خاندان غیاث‌الدین جمشید کاشانی، پدر در پدر مسگران اسطرلاب‌ساز بوده‌اند و ریاضی‌دان.
خاندان فزاری نیز همچون خاندان جمشید کاشانی، سخت‌افزارهای مهندسی چون گونیا، پرگار، قطب‌نما، قبله‌نما و اسطرلاب می‌ساخته‌اند. از همین رو، به فزاری (افزاری یا ابزاری) مشهور بوده‌اند. فزاری به همراه نوبخت، ستاره‌شمر و آمارگر بزرگ قرن دوم هجری، از طراحان شهر بغداد بوده.
آن‌ها در قرون نخستین هجری که به خاطر کمبود آثار علمی «دو قرن سکوت» نام گرفته‌اند، با پدید آوردن آثار علمی هیاهویی به‌پاکرده بودند که هنوز پس از سده‌های بسیار در دانشگاه‌های جهان به گوش می‌رسد. می‌گویند فزاری نخستین کسی است که پس از روزگار ساسانیان، دوباره اسطرلاب ساخته و آثاری در این زمینه به زبان پهلوی نوشته بوده و یک اثر نجومی را هم از سنسکریت به عربی ترجمه کرده.
اسطرلاب‌ها انواع مختلفی دارند: اسطرلاب یک بعدی یا خطی، دو بعدی یا صفحه‌ای یا دوری یا مسطح، و سه بعدی یا کروی. اسطرلاب مسطح، شناخته‌شده‌ترین نوع اسطرلاب است.
در موزه‌های جهان، اسطرلاب‌های مختلفی به زبان‌های پارسی، عربی، سنسکریت، لاتین و انگلیسی نگهداری می‌شود.
اگر ‌می‌خواهید شکوه اسطرلاب را ببینید، به موزه ملی ایران بخش دوران اسلامی سری بزنید.
▪ اسطرلاب مسطح. اسطرلاب گذشته از این‌که یک ابزار علمی بوده، در ساختن آن هنر و ظرافت زیادی به کار رفته. در گذشته قلمزنان چیره‌دستی بودند که به جز مسگری، در ستاره‌شمری نیز استاد بودند و کارشان ساختن اسطرلاب بود. گاهی وقت‌ها هم ساخت علمی اسطرلاب را یکی به عهده می‌گرفت و پرداخت هنری آن را یکی دیگر انجام می‌داد.
جالب است که پای خیلی از آن‌ها امضای سازندگانشان را هم می‌شود دید. با کمی دقت می‌شود امضای عبدالحسین عبدالائمه و خلیل محمد‌بن‌حسن علی را روی این اسطرلاب دید که اولی کار هنری و دومی کار علمی این اسطرلاب را انجام داده است. این اسطرلاب مسطح متعلق به میرزا محمد طاهر، وزیر سلطان حسین صفوی بوده و در حال حاضر در موزه تاریخ علم دانشگاه آکسفورد نگهداری می‌شود .
پس از اسطرلاب‌های ایران باستان یا همان جام جهان‌نما، اسطرلاب کروی ساخته شد.
امروزه به این مرحله از عمر اسطرلاب کروی، کره سماوی می‌گویند. رفته رفته اسطرلاب کروی تکامل پیدا کرد و صاحب عنکبوت و بخش‌های دیگر شد. اما چون اسطرلاب کروی، حجیم و جابه‌جایی‌اش سخت بود، منجمان به استفاده از اسطرلاب‌های کم‌حجم روی آوردند و مشهورترین شکل اسطرلاب یعنی اسطرلاب مسطح پدید آمد.
▪ اسطرلاب کروی. پس از اسطرلاب‌های ایران باستان یا همان جام جهان‌نما، اسطرلاب کروی ساخته شد.
امروزه به این مرحله از عمر اسطرلاب کروی، کره سماوی می‌گویند. رفته رفته اسطرلاب کروی تکامل پیدا کرد و صاحب عنکبوت و بخش‌های دیگر شد. اما چون اسطرلاب کروی، حجیم و جابه‌جایی‌اش سخت بود، منجمان به استفاده از اسطرلاب‌های کم‌حجم روی آوردند و مشهورترین شکل اسطرلاب یعنی اسطرلاب مسطح پدید آمد.
کره سماوی ساختهٔ محمد بن محمود بن علی طبری، اسطرلابی که پایه‌اش به‌جا نمانده. از نام خانوادگی سازنده‌اش پیداست که به کار اسطرلاب‌سازی شهره بوده.
روی آن بخش مثلثی شکلی که حلقه را به صفحهٔ گرد وصل می‌کند، می‌توانید آیه «وسع کرسیه السماوات و الارض» را بخوانید.
کرسی به قسمتی از اسطرلاب، گفته می‌شود که نقش اساسی در محاسبات اسطرلاب ندارد و صرفا دو بخش اسطرلاب را به هم وصل می‌کند.
جالب این‌جاست که اسطرلاب‌های ایرانی کرسی‌های پر نقش و نگاری دارند. در نمونه‌های هندی یا غربی، کرسی صرفا یک زائدهٔ ساده است.
▪ اسطرلاب چرخ دنده‌ای. فرق این اسطرلاب با بقیه در این است که حرکت اجزای آن، دیگر دستی نیست و حرکت‌های اسطرلاب به کمک چرخ‌دنده و با دقت بسیار بیشتری انجام می‌گیرد.
در سال۶۱۸ قمری یک ایرانی از اصفهان با چرخ دنده‌‌هایش ما را به عصر جدید مکانیک برد و ابداعش‌ آغازی شد برای ساخت دستگاه‌ها و ماشین‌های دقیق چرخ دنده‌ای.
محمد بن ابی‌بکر بن محمد الراشدی الابری الاصفهانی، مخترع این اسطرلابِ چرخ دنده‌ای است. گرچه قبل از آن هم ابزار چرخ دنده‌ای در صنایع قدیم ایران به کار می‌رفته، اما به خاطر چوبی‌بودنشان بر اثر گذشت زمان پوسیده‌اند و اثری از آن‌ها بر جای نمانده. این اسطرلاب چرخ دنده‌ای در موزه تاریخ علم دانشگاه آکسفورد نگهداری می‌شود
▪ اسطرلاب‌های خطی. چون اسطرلاب‌های مسطح بسیار گران تمام می‌شدند، اسطرلاب‌های خطی ساده، ارزان، کم‌حجم و قابل حمل و نقل به بازار آمدند، البته با کاربردی محدودتر.
می‌گویند یکی از نخستین اسطرلاب‌های خطی را یک خراسانی به نام شرف‌الدین توسی ساخته که به آن عصای توسی می‌گفته‌اند، اما از نمونه ایرانی آن چیزی به جا نمانده است. چون ممکن نبود همهٔ کارهایی را که با اسطرلاب مسطح انجام می‌شود با اسطرلاب خطی انجام داد، زیاد از آن استقبال نشد. این اسطرلاب خطی هم در موزه تاریخ علم دانشگاه آکسفورد نگهداری می‌شود
اسطرلاب را اول از بند یا علاقه آویزان می‌کنند. وقتی تراز شد، باید با چرخاندن عضاده یا خط‌کش، بشود از داخل دو سوراخ آن، هدف را دید. چیزی شبیه مگسک تفنگ.
هدف هم معمولا خورشید، ماه، ستارگان، نوک یک کوه و... است. هر وقت هدف دیده شد، زاویه‌ای را که آن خط‌کش با محور افقی اسطرلاب ساخته، می‌خوانند و مبدأ محاسبات قرار می‌دهند. با به‌دست آمدن زاویه، همهٔ نسبت‌های مثلثاتی آن نیز به دست می‌آید. فاصلهٔ ما که اسطرلاب را در دست گرفته‌ایم از پای عمودی که از نقطه هدف می‌گذرد، در یک مثلث قائم‌الزاویه، ضلع مجاور آن زاویه خواهد بود. به این ترتیب می‌توان اندازهٔ ضلع مقابل و وتر را حساب کرد
آن زائده‌های نوک تیز هم جای ستاره‌ها را روی صفحهٔ زیری نشان می‌دهند. در نمونهٔ غیرایرانی، شاخه‌های عنکبوت فرم ساده‌ای دارند، اما در نوع ایرانی به شکل اسلیمی طراحی شده‌اند که نشانهٔ توجه طراحان به زیبایی آن است. نظامی گنجوی بیتی دارد که در آن به این بخش از اسطرلاب اشاره شده: «صبح چون عنکبوت اسطرلاب / بر عمود زمین تنیده لعاب»
یکی از کامل‌ترین اسطرلاب‌های کروی که به دست ما رسیده. قبل از کشف این نوع اسطرلاب، فقط نامی از آن شنیده شده بود و تصور می‌شد که چیزی شبیه به یک کرهٔ جغرافیایی است که روی آن صور فلکی کشیده شده.
عنکبوت کروی این اسطرلاب با شاخ و برگ‌های اسلیمی، کره برنجی میانی را در برگرفته. حلقه‌ای که اسطرلاب را از آن آویزان می‌کرده‌اند نیز پیداست. نام سازندهٔ این اسطرلاب، موسی است و در موزه تاریخ علم دانشگاه آکسفورد نگهداری می‌شود.

نویسنده:علی شهیدی

/ 3 نظر / 77 بازدید
مهناز

سلام مینا خانوم قبلن ترها یک چیزهایی در مورد اسطرلاب شنیده بودم اما کارکردش رو نمیدونستم! مچکرم [گل]

f

سلام ارزو سلاميت دارم برات . به من حتما سر بزن در صورت تمايل منو به اسم بهترین های ایران لینک کن و بهم بگو تا لینکت کنم . ممنون

توران زندیه

خیلی برایم جالب بود از این نظر که انسانها با عدم تواناییهای درک خود از مطالب به چه اراجیفی متئسل میشوند .وبراثر کثرت نادانان این اراجیف منتشر وگاهی هم تثبیت می گردد. .باز هم ممنونم شبنم جان