معرفی رود های ایران - بخش اول

رودخانه های ایران که تشکیل دهنده بخشی از آب های سطحی هستند, را از نظر مقدار آب آن ها می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: یکی رودهای دایمی که پیوسته و به طور دایم در بستر آن ها آب جریان داشته ودارای آبگیر مشخص هستند و دیگری رودهای موقت یا فصلی که فقط در برخی فصول آب دارند و در برخی دیگر از فصل ها، کم آب و خشک‌اند. آب های سطحی ایران به سه دسته عمده دریاها و دریاچه ها, رودخانه ها و چشمه ها تقسیم می شوند. رودهای ایران را می توان به سه حوزه عمده آب ریز خزر, حوزه آب ریز خلیج فارس و دریای عمان و حوزه آب ریز داخلی تقسیم کرد.


● حوزه آب ریز دریای خزر:

دریای خزر سطح مبنای رودخانه‌هایی است که آب های ارتفاعات البرز، کوه های خراسان، کوه های کردستان و بخشی از فلات آذربایجان را از حوزه‌ای به مساحت تقریبی ۲۰۶۷۵۰ کیلومتر مربع کشیده و به حوزه جنوبی این دریا می‌رساند. مهم ترین رودخانه‌های این حوزه از مغرب به مشرق شامل ارس، سفیدرود، چالوس، هراز، گرگان و اترک می شوند.


● حوزه آب ریز خلیج فارس و دریای عمان:‌

این حوزه وسیع‌ترین حوزه آب ریز ایران است و از کردستان باختری تا بلوچستان خاوری شامل مجموع ناهمواری های زاگرس و ارتفاعات جنوب جازموریان می شود. الوند و زردکوه دو منبع بزرگ تأمین رودخانه‌های عظیم این حوزه به شمار می‌آیند و غالب رودخانه‌هایی که در پیچ و خم دره های زاگرس غلتیده و آب های کف‌آلود را از دره‌ای به دره دیگر منتقل می کنند ساخته، سپس در جلگه خوزستان گسترش می‌یابند، از این منابع سرشار سرچشمه می‌گیرند و مهم ترین رودخانه‌های این حوزه از مغرب به مشرق عبارتند از: گاماسیاب، کارون جراحی، شور و میناب.


● حوزه آب ریز داخلی:

بین رشته کوه های زاگرس و رشته کوه های مرکزی هم چنین میان کوه های مرکزی و رشته کوه های شرقی، حوزه‌های پست داخلی قرار گرفته‌اند که همگی ظاهری کاسه مانند (ناودیس) دارند. صفت مشترک رودخانه‌ها تابع این حوزه‌‌های نامنظم و کوچک، یک دوره کوتاه طغیان و کاهش سریع مقدار آن است و هر قدر به طرف مشرق نزدیک شویم، بستر رودخانه‌ها در فصول گرما خشک شده و وسعت سطوح مبنا که معمولاً گودال های کوچک و پراکنده هستند، محدودتر می‌شود.
حوزه‌های آب ریز داخلی با توجه به موقعیت جغرافیایی، تفاوت آب و هوا، اختلاف ارتفاع سطح پایه شبکه آب ها به شرح زیرند:


▪ حوضه آب ریز باختری (دریاچه ارومیه):

دریاچه ارومیه در ارتفاع ۱۲۲۵ متر از سطح دریا واقع شده و وسعت آن به ۶۰۰۰ کیلومتر مربع بالغ می‌شود. این گودال حوزه وسیعی را تشکیل می‌دهد که رود ارس و ارتفاعات سهند و سبلان حد شمال و شرقی، دره سفیدرود و کوه های کردستان حد جنوب خاوری و جنوبی، و کوه های مرزی حد باختری آن را تشکیل می‌دهند. آب دریاچه بسیار شور و تلخ و املاح آن در حدود ۲۳% است، به علت زیادی املاح، به جز موجودات ذره‌بینی محدودی، هیچ نوع ماهی و جانوری در آن زندگی نمی‌کند. در وسط دریاچه حدود ۵۶ جزیره کوچک بزرگ وجود دارد که از همه معروف تر جزیره اسلامی (شاهی) است که قسمت خاوری ان در موقع پس‌روی آب به شبه جزیره تبدیل می‌شود.
چشمه‌های آب معدنی شامل آب های گوگردی و گازدار و قلیایی و نمکی و غیره در ارتفاعات دریاچه وجود دارد که از نظر بهداشتی و درمانی مفیدند. در فصل تابستان مردم برای استفاده از این چشمه‌ها و نیز گل و لای و لجن‌های اطراف دریاچه به بنادر آن روی می‌آورند. مهم ترین رودهای این حوزه عبارتند از: تلخه‌رود، زرینه‌رود و سیمینه‌رود.

▪ حوزه‌های آب ریز مرکزی:

در فاصله کوه های بینالود و آلاداغ در خراسان دامنه جنوبی البرز در شمال، پیشکوه های داخلی زاگرس در مغرب و جنوب و دامنه‌های باختری کوه های کرمان و طبس، حوزه‌های آب ریز پهناور مرکزی ایران را تشکیل می‌دهند که مساحت آن بیش از ۴۵۵۰۰۰ کیلومتر مربع است.

این حوزه‌ها عبارتند از:

- حوزه آب ریز دریاچه قم (دریاچه نمک)
- حوزه آب ریز باتلاق گاوخونی
- حوزه آب ریز دریاچه‌های نیریز، مهارلو، پریشان.


▪ حوزه‌های آب ریز شرقی:

درمشرق ایران درحد فاصل بین فلات ایران و افغانستان منطقه پستی قرار دارد که از شمال به جنوب از مجموعه‌‌ای از عوارض مرکب از دره‌ها و دشت‌ها، گودال‌ها و باتلاق ها تشکیل یافته و منطقه‌ای طبیعی در حد فاصل این دو فلات ایجاد کرده است.
هریرود که در سرحد ایران «تجن» نامیده می‌شود، پس از خروج از افغانستان دره خود را در همین سرزمین پست رو به شمال حفر کرده و بخشی از بستر آن مرز ایران با افغانستان است. رود هیرمند نیز که قسمت اعظم آب های افغانستان را به سوی جنوب می‌کشد، در بستر سفلی به قسمت جنوبی این زمین های پست پیوسته و سطح اساس خود را در گودال های وسیع آن به دست می‌آورد. بزرگ ترین حوزه‌های آب ریز این منطقه که مهم ترین حوزه‌های خاوری ایران نیز به شمار می آیند، دریاچه هامون و باتلاق جازموریان است.

در یادداشت های آینده می توانید ادامه این مطلب را بخوانید.

/ 0 نظر / 72 بازدید